Effectuation: wat maakt ondernemers ondernemend?

Jan Willem Wennekes, 09 mei 2016

(Wielercafé Spaak, foto door Douwe de Boer)

Wat maakt ondernemers ondernemend? En wat kan jouw organisatie daarvan leren?

Bij Bries werken we op basis van effectuation. Effectuation is een aanpak, gebaseerd op wat ondernemers écht doen, die veel ondernemers (en ondernemende mensen) kan helpen. In de kern is het niets anders dan een methodiek/mindset om, simpel gezegd, dingen voor elkaar te krijgen, te effectueren.

En dat is precies wat we bij Bries uitdragen: denken én doen! Zo openden we onlangs samen met een onderneemster het wielercafé Spaak. In het hele proces, van idee tot opening, maakten we natuurlijk gebruik van effectuation.

Succesvolle ondernemers

De vijf principes van effectuation zijn beschreven door onderzoeker Saras Sarasvathy. Ze deed jarenlang onderzoek naar het gedrag van succesvolle ondernemers: “what makes entrepreneurs entrepreneurial?”. Uit dit onderzoek is het model van effectuation ontstaan.

Lessen lerenLos van het soort onderneming, de technologie, locatie of de geschiedenis van de succesvolle ondernemer zelf, bleek in haar onderzoek dat ervaren ondernemers allemaal dezelfde soort lessen leren. Die lessen kon Sarasvathy samenbrengen in een logisch samenhangende methode, als een wetenschappelijke theorie.

Deze methode is echter geen voorschrift of richtlijn, over hoe je zou moeten ondernemen. Het is in die zin geen theorie, maar juist de praktijk: dit is wat ondernemers in het écht doen, vaak juist in tegenstelling tot wat managementtheorie zegt. Effectuation is dus een soort samenvatting van wat veel ondernemers en ondernemende mensen vanuit ‘gezond verstand’ doen. Wat de mensen doen die echt met de voeten in de modder staan.

Misschien herken je zelf een aantal principes die je toepast. De voeten in de modderOnze ervaring is dat er altijd wel situaties zijn waar je in eerste instantie een blinde vlek hebt. Het kan daarom helpen op een bewuste manier met ideeën, kansen, tegenslagen en binnenwaaiende enthousiastelingen om te gaan, zoals beschreven wordt in effectuation.

Hoewel effectuation van oorsprong vooral gaat over hoe (top)ondernemers succesvol handelen, is het goed toe te passen op het in gang zetten van (maatschappelijke) verandering, het doorvoeren van innovatie of simpelweg: het voor elkaar krijgen van een doel. Sarasvathi onderstreept dit zelf ook in lezingen: het gaat niet alleen maar om succesvol zijn in termen van winst maken, of het starten van nieuwe bedrijven. Ze is er van overtuigd dat deze methode ons ook in staat stelt bijvoorbeeld onze samenleving vorm te geven, om echt waarde toe te voegen op het gebied van maatschappelijke vraagstukken. 

In andere woorden, effectuation is een heel handig instrument als je zelf deel uitmaakt – of uit wilt maken – van de betekeniseconomie.

Causaal versus effectief

Het belangrijkste aspect van effectuation is een verandering van mindset. De vijf principes staan haaks op wat normaliter geleerd en gedacht wordt over ondernemerschap. Sarasvathi maakt een belangrijk onderscheid tussen causaal redeneren (bestuurlijk denken) en effectief redeneren (ondernemend denken).

In het causale, bestuurlijke denken wordt vooraf een doel vastgesteld, een uitgebreid plan gemaakt om dit te bereiken, en vervolgens worden alle middelen vergaard om dat doel te gaan bereiken zoals het plan dat voorschrijft. Hoe gemeentes werken, maar ook besturen van grote ondernemingen, is typerend voor deze denkstijl: er worden langetermijndoelen gesteld, en door het maken en uitvoeren van beleid wordt gepoogd deze doelen te bereiken.

Ondernemend denken staat daar haaks op. In plaats van vooraf bepaalde ambitieuze doelstellingen na te jagen en daar de juiste middelen bij te zoeken, begin je juist vanuit de al aanwezige middelen en netwerkcontacten en zoek je daar een haalbaar doel bij. Deze denkstijl is juist typerend voor ondernemers: zo snel mogelijk aan de slag en resultaat bereiken, met de middelen die je hebt.

bestuurlijk denken versus ondernemend denken

Dit klinkt simpel, maar ga eens na wat voor gevolgen dit heeft als je het toepast!

In plaats van een uitgebreid plan waarin je probeert alles te voorzien en alle tegenslagen probeert te ondervangen, gaat het hier vooral om beginnen, en je plan gaandeweg bijschaven. Je maakt geen beleid, maar gaat vooral doen. Gebruik maken van wat je onderweg tegenkomt en ontwikkelt, om een doel te bereiken dat je van tevoren misschien niet had kunnen voorspellen.

De effectuation chef-kok

Het voorbeeld wat Sarasvathy zelf geeft is dat van een effectuation chef-kok: in plaats van op zoek te gaan naar de ingrediënten voor een vooraf bepaald gerecht (causation), kijkt hij wat in de voorraad ligt, en bepaald aan de hand daarvan, welk gerecht hij nu kan maken (effectuation).

In de kern is het idee van Sarasvathy het volgende: wie werkelijk iets voor elkaar wil krijgen kan direct beginnen door zichzelf drie vragen te stellen: Wie ben ik? Wat kan ik? Wie ken ik? De antwoorden op deze vragen vormen het startpunt voor het betreffende project dat je doet: de middelen die je voorhanden hebt.

Vijf principes

Effectuation is samen te vatten in vijf principes. De succesvolle ondernemers die Sarasvathi onderzocht, pasten ze allemaal samen toe in de praktijk: ze versterken elkaar en zorgen dat je op een slimme manier de kansen grijpt die zich aandoen, op basis van de middelen, ervaring, kennis en het netwerk dat je hebt.

Principe 1: Bird in the hand

Bird in the handBeter één vogel in de hand, dan tien in de lucht. Welke stappen kun je vandaag al zetten, op basis van middelen, vaardigheden, netwerk en kennis die je nu binnen handbereik hebt? Het is niet nodig om uitgebreide plannen te maken en de uitkomst vooraf al vast te leggen. Kijk naar wat je al hebt en wat je daarmee kunt bereiken. In plaats van op de perfecte gelegenheid of dat ene geniale idee te wachten, ga je aan de slag met alles wat je nu binnen handbereik hebt. Kortom: roeien met de riemen die je hebt, zoals de effectuation chef-kok dat ook doet.

Principe 2: Affordable Loss

Hoeveel van de beschikbare middelen ben je bereid om op het spel te zetten? Welke minst spannende stap durf je al te zetten? Wat is de kans op slagen (of mislukken) je waard? De focus ligt op wat ondernemers de downside risk noemen. Probeer die route te kiezen, waar toch voordelen behaald worden, zelfs als de nadelen gebeuren. Je verschuift het perspectief op deze manier van ‘wat kost het me’ naar ‘wat gaat het me opleveren’.

illustratie_lossIn de praktijk merken wij dat het woord ‘ondernemer’ mensen soms afschrikt, omdat velen het associëren met zelfverzekerde waaghalzen, iets wat ze zelf niet zijn. Het affordable loss principe laat zien dat ondernemers vaak helemaal niet zoveel risico nemen. Ze wegen juist zorgvuldig af wat het hen waard is om een poging tot iets te doen.

Kortom: bepaal wat je bereid bent in te zetten (geld, tijd, energie, reputatie, netwerk) en ga daarmee aan de slag. Zorg ervoor dat de uitkomst van je poging je sowieso iets oplevert, ook al ga je de boot in.

Principe 3: Make lemonade

“When life gives you lemons, make lemonade”. Dit gaat over mislukkingen en onverwachte wendingen. Hou je niet krampachtig vast aan het plan, maar zorg dat je gaandeweg de gebeurtenissen in je voordeel benut. In plaats van overal beren op de weg te zien, sta je open voor verrassingen en laat je die beren jouw broodjes smeren. Het is logisch dat er dingen misgaan als je nieuwe dingen probeert.

illustratie_lemonadeOok hier gaat het weer om een mindset: probeer van de tegenslagen die op je pad komen – nadat je je wonden hebt gelikt – de kansen in te zien. Oftewel: probeer omdenken te gebruiken om van je problemen kansen te maken. Wat is de reden dat iets mislukt? En wat kun je daarmee: moet je je koers wijzigen, wijst het misschien op een vraag uit de markt, of kun je iets in je project aanpassen zodat dit niet weer misgaat?

Principe 4: Crazy quilt

Zoek samenwerkingsverbanden met mensen die geloven in je idee in plaats van energie te verliezen in partijen die er niets in zien. Door samenwerken met anderen die er al in geloven, kom je verder. Iedere partij die meedoet, investeert zelf wat hij bereid is op het spel te zetten. Tegelijk draagt ook iedere partij bij aan het project, waardoor veel meer verschillende vaardigheden en netwerken beschikbaar komen. Het wordt een gekke lappendeken van samenwerkende partijen.

illustratie_quiltDit samenwerken met anderen is een typisch kenmerk van hedendaagse netwerkorganisaties. Beter een goede leverancier die (als partner) mee wil doen, dan de ‘perfecte’ leverancier die niet in je idee gelooft. Denk hier ook weer aan bird in the hand: samenwerken met wie je al kent, in plaats van gaan zitten wachten tot de ideale partij zich een keer aandient. Wie kun je nu al meenemen in je onderneming? Welke partijen hebben een soortgelijke missie en zouden mee willen doen?

Bijkomend voordeel is dat de partijen die meedoen, zelf ook suggesties hebben. Iets wat je project alleen maar sterker zal maken: je bent nu samen met je klanten en leveranciers aan het co-creëren.

Noot van de psycholoog:

Het is ‘verleidelijk’ om onder de indruk te zijn, als mensen (te) kritisch zijn of je idee (nog) niet voor zich zien. Laat je niet uit de wind slaan door mensen die “ja maar” roepen bij jouw idee. Richt je aandacht op mensen die wél enthousiast zijn, jou goedgezind zijn, met wie je kunt lezen en schrijven. Mensen die jouw missie snappen ook al is je project nog niet uitgekristalliseerd. Kortom: mensen bij wie je je op je gemak voelt en waar je energie van krijgt.

Principe 5: Pilot in the plane

illustratie_pilotHet vijfde principe is eigenlijk meer de mindset van effectuation, dan een methodiek op zich. (Daarom staat deze ook niet in onderstaand diagram.)

Blijf aan zet, probeer niet afhankelijk te zijn van je omgeving maar maak keuzes waarin je zelf ook invloed kunt uitoefenen. Het gaat er om niet als passagier mee te vliegen, maar zelf de piloot te worden. Hierbij is het volgende inzicht van belang: niet alles ligt binnen je invloedssfeer, er zijn maar beperkte zaken waar je zelf iets aan kunt doen. Dus richt je energie op datgene wat jij zelf kunt veranderen, waar je dus wél controle over hebt. Zo blijf je aan het roer staan.

Effectuation principes

Onvoorspelbaarheid

De groeiende populariteit van effectuation is te verklaren vanuit veranderingen in de maatschappij. Steeds meer mensen zijn het erover eens dat ontwikkelingen onvoorspelbaarder worden. Waar we gewend waren dat veranderingen langzaam gingen, volgen ze elkaar steeds sneller op. De tijd van de blauwdrukken en de vijfjarenplannen is voorbij: het lukt vaak niet meer om van achter de tekentafel plannen te ontwerpen, die de buitenwereld overleven. De werkelijkheid is vaak zo complex dat niemand op papier kan bedenken hoe iets in de praktijk uit zal pakken. Of misschien is dat stiekem eigenlijk wel nooit mogelijk geweest.

De toekomst verandert zo snel dat je nog maar één ding zeker weet: het wordt hoe dan ook anders. Toch is er behoefte om met die onvoorspelbaarheid en complexiteit om te gaan. De manier om dat te doen is volgens ons: aan de slag gaan, kijken wat goed werkt en daarmee verder bouwen. Meer doen wat werkt, en stoppen te doen wat niet werkt. De wereld zelf is het beste model: als het in de werkelijkheid werkt, dan hebben we er wat aan.

ExperimenterenKortom: durf meer te experimenteren en het niet te weten, en leer van wat je doet. Dit wil niet zeggen dat je geen plannen maakt of niet meer nadenkt, maar dat je het combineert met uitvoeren en bijsturen.

Juist bij verandering kan het ineffectief en wellicht ook beangstigend werken als je aan de oude zienswijze blijft vasthouden. Door met de bril van effectuation naar de wereld te kijken, hoef je niet in paniek te raken en accepteer je dat ontwikkelingen amper te voorspellen zijn. Effectuation helpt in een snel veranderende omgeving op een flexibele doch bewuste manier regie te houden door telkens kleine stappen te zetten, bij te schaven en zo grip te hebben op je situatie.

Antifragiel

Effectuation is een methodiek die er juist vanuit gaat, dat dingen mis gaan, en dat de situatie waarin je je bevindt, nooit geheel te voorspellen valt. Waar traditionele (bedrijfskundige) theorieën vaak gericht zijn op het maken van beleid, en het onder controle krijgen van alle factoren, gaat het bij effectuation juist om het tegenovergestelde: het loslaten van de controleneiging, en je richten op de zaken waar je wél invloed op hebt.

Oeps!Juist door die methodiek, wordt de kans op slagen groter. Het maken van fouten en het incorporeren van onverwachte wendingen maken je project juist sterker. Dit is een eigenschap die Nassim Taleb antifragiel noemt: hiermee beschrijft hij systemen die juist sterker worden door tegenslag.

Met effectuation kun je daardoor beter sturen als zich onverwachte wendingen van buitenaf aandienen. Je probeert als het ware niet de toekomst te voorspellen, om hem vervolgens te beheersen, maar juist de toekomst mede vorm te geven, zodat er geen controle meer nodig is. Dit doen ondernemers onder andere door (onverwachte) tegenslagen te zien als kansen, en ze te gebruiken om verder te komen, hun plannen te verbeteren.

Waarom ondernemers ondernemend zijn

Uiteindelijk vat Sarasvathi het antwoord op de vraag van dit stuk als volgt samen: ondernemers zijn ondernemend, in tegenstelling tot bestuurlijk of strategisch, omdat ze effectief denken: ze geloven in een maakbare toekomst die (in beperkte mate) gevormd kan worden door menselijk handelen. Dat het geen zin heeft om energie te steken in het voorspellen van die toekomst, als je zelf een rol kunt spelen in het vormen ervan. Dat het ook geen zin heeft om energie te steken in die aspecten waar je zelf toch geen invloed over hebt.

Het is daarom veel zinvoller om energie te steken in het werken met de juiste mensen, die betrokken zijn, en dezelfde toekomst voor ogen hebben. Of dat nu als eenling is met een idee voor een nieuwe onderneming, of een groep werknemers binnen een grotere organisatie.

Herken je principes van effectuation, of word je hier enthousiast van? Neem gerust contact met ons op om een keer verder te praten.

Maak contact

Zin om af te spreken? We leren graag nieuwe mensen kennen en zijn benieuwd naar jouw verhaal en je plannen.

Neem contact op

Nieuwsbrief

Benieuwd naar wat we vinden, organiseren en meemaken?
We houden je graag op de hoogte via onze nieuwsbrief.

Meld je aan